Πως το Ισλάμ έσωσε τους Εβραίους

Ακολουθεί άρθρο που δημοσιεύθηκε στο Jewish Chronicle στις 24 Μαΐου 2012

Το παρόν κείμενο δημοσιεύεται μεταφρασμένο στα Ελληνικά, εδώ αποκλειστικά, για ενημερωτικούς σκοπούς και δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με κάθε λεπτομέρεια. Ωστόσο, είναι καλοδεχούμενο το γεγονός ότι παρουσιάζεται μια διαφορετική οπτική από μορφωμένους, αντικειμενικούς και αμερόληπτους ακαδημαϊκούς.

Του David J. Wasserstein, κάτοχος της Έδρας Εβραϊκών Σπουδών Eugene Greener Jr στο Πανεπιστήμιο Vanderbilt.

«Το Ισλάμ Έσωσε τους Εβραίους. Αυτός είναι ένας ισχυρισμός που στον σύγχρονο κόσμο δεν είναι δημοφιλής και προκαλεί δυσφορία. Όμως αποτελεί ιστορική αλήθεια. Το επιχείρημα για την εγκυρότητά του βασίζεται σε δύο σημεία. Πρώτον, το 570 μ.Χ., όταν γεννήθηκε ο Προφήτης Μουχάμαντ (صلى الله عليه وسلم), οι Εβραίοι και ο Ιουδαϊσμός βρίσκονταν σε πορεία αφανισμού. Και δεύτερον, η έλευση του Ισλάμ τούς έσωσε προσφέροντάς τους ένα νέο ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο όχι μόνο επιβίωσαν, αλλά άνθισαν, θέτοντας τα θεμέλια για την επακόλουθη πολιτισμική ακμή του Ιουδαϊσμού, ακόμη και εντός της Χριστιανοσύνης, από τον Μεσαίωνα μέχρι και τον σύγχρονο κόσμο.

Ήδη από τον τέταρτο αιώνα ο Χριστιανισμός είχε γίνει η κυρίαρχη θρησκεία στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Ένα από τα χαρακτηριστικά αυτής της επιτυχίας ήταν η αντίθεση προς τις ανταγωνιστικές θρησκείες, συμπεριλαμβανομένου του Ιουδαϊσμού, και η μαζική μεταστροφή των οπαδών αυτών των θρησκειών στον Χριστιανισμό, μερικές φορές και δια της βίας. Το μεγαλύτερο μέρος των πηγών μας για την ύπαρξη των Εβραίων στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία από εκείνη την εποχή και μετά αποτελείται από αφηγήσεις περί εξαναγκασμένων μεταστροφών.

Οι μαζικές και μόνιμες μειώσεις στον πληθυσμό των Ιουδαίων, εξαιτίας των μεταστροφών στον Χριστιανισμό κατά την περίοδο από τον τέταρτο έως τον έβδομο αιώνα, συνοδεύτηκαν από μια σταδιακή αλλά αμείλικτη αποψίλωση του κοινωνικού τους κύρους, των πολιτικών τους δικαιωμάτων, της κοινωνικής και οικονομικής τους υπόστασης, αλλά και της θρησκευτικής και πολιτιστικής τους ζωής σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Μια μακρά σειρά νομικών διατάξεων στέρησε από τους Εβραίους τα δικαιώματά τους ως πολίτες, τους εμπόδισε να τηρούν τις θρησκευτικές τους υποχρεώσεις και τους απέκλεισε από την κοινωνική συναναστροφή με τους υπόλοιπους συμπολίτες τους.

Όλα αυτά συνέπεσαν με τη μακροχρόνια στρατιωτική και πολιτική αντιπαράθεση με την Περσία. Ως ένα απειροελάχιστο θρησκευτικό στοιχείο στον χριστιανικό κόσμο, οι Εβραίοι δεν θα έπρεπε κανονικά να επηρεαστούν ιδιαίτερα από μια τόσο ευρείας κλίμακας γεωπολιτική σύγκρουση. Κι όμως, η επίδρασή της επάνω τους ήταν καθοριστική, διότι η Περσική Αυτοκρατορία περιλάμβανε τότε τη Βαβυλώνα, δηλαδή το σημερινό Ιράκ, που αποτελούσε εκείνη την εποχή την περιοχή με τη μεγαλύτερη συγκέντρωση Εβραίων στον κόσμο.

Στη Βαβυλώνα βρίσκονταν επίσης τα σημαντικότερα κέντρα της ιουδαϊκής πνευματικής ζωής. Το σπουδαιότερο έργο της ιουδαϊκής πολιτισμικής δημιουργίας σε διάστημα άνω των 3.000 ετών, εξαιρουμένης της ίδιας της Βίβλου, δηλαδή το Ταλμούδ, γεννήθηκε στη Βαβυλώνα. Η διαρκής σύγκρουση μεταξύ Περσίας και Βυζαντίου κατά την εξεταζόμενη περίοδο οδήγησε όλο και περισσότερο σε έναν διαχωρισμό μεταξύ των Εβραίων που βρίσκονταν υπό τη χριστιανική, βυζαντινή εξουσία και εκείνων που βρίσκονταν υπό περσική κυριαρχία.

Πέραν όλων αυτών, οι Εβραίοι που ζούσαν υπό χριστιανική εξουσία φαίνεται πως είχαν χάσει τη γνώση των δικών τους πολιτισμικά προσδιορισμένων γλωσσών, δηλαδή των Εβραϊκών και των Αραμαϊκών και είχαν υιοθετήσει τη χρήση της Λατινικής, της Ελληνικής ή άλλων τοπικών μη-ιουδαϊκών γλωσσών. Αυτό με τη σειρά του θα σήμαινε αναγκαστικά και απώλεια πρόσβασης στα θεμελιώδη λογοτεχνικά έργα του ιουδαϊκού πολιτισμού όπως την Τορά, τη Μισνά, την ποίηση, τα μιντράς και ακόμη και τη λειτουργική υμνολογία.

Η απώλεια της ενωτικής δύναμης που προσέφερε η γλώσσα καθώς και της σχετικής λογοτεχνικής παράδοσης, αποτέλεσε ένα καθοριστικό βήμα προς τον αφομοιωτισμό και τελικά προς την εξαφάνιση. Μέσα σε αυτές τις συνθήκες και ενώ η επαφή με το μοναδικό μέρος όπου ο ιουδαϊκός πολιτισμός συνέχιζε να ανθεί, τη Βαβυλώνα, είχε διακοπεί εξαιτίας της σύγκρουσης με την Περσία, η εβραϊκή ζωή στον χριστιανικό κόσμο της ύστερης αρχαιότητας δεν ήταν απλώς ένα χλωμό απομεινάρι αυτού που υπήρχε τρεις ή τέσσερις αιώνες πριν. Ήταν καταδικασμένη.

Αν το Ισλάμ δεν είχε εμφανιστεί, η σύγκρουση με την Περσία θα συνεχιζόταν. Ο διαχωρισμός μεταξύ του δυτικού Ιουδαϊσμού, δηλαδή του Ιουδαϊσμού της Χριστιανοσύνης και του βαβυλωνιακού Ιουδαϊσμού της Μεσοποταμίας, θα εντεινόταν. Ο εβραϊσμός στη Δύση θα είχε φθάσει σε πλήρη εξαφάνιση σε πολλές περιοχές, ενώ ο εβραϊσμός στην Ανατολή θα είχε μετατραπεί σε μία ακόμη ανατολίτικη αίρεση χωρίς σημασία.

Όλα αυτά όμως αποτράπηκαν χάρη στην άνοδο του Ισλάμ. Οι ισλαμικές κατακτήσεις του 7ου αιώνα άλλαξαν τον κόσμο και το έκαναν με τρόπο ριζικό, ευρύτατο και μόνιμο για τους Εβραίους.

Μέσα σε έναν αιώνα από τον θάνατο του Προφήτη Μουχάμαντ (صلى الله عليه وسلم) το 632 μ.Χ., οι μουσουλμανικοί στρατοί είχαν κατακτήσει σχεδόν ολόκληρο τον τότε γνωστό κόσμο όπου ζούσαν Εβραίοι, από την Ισπανία προς ανατολάς, διασχίζοντας τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή, φθάνοντας μέχρι τα ανατολικά σύνορα του Ιράν και ακόμη παραπέρα. Σχεδόν όλοι οι Εβραίοι του κόσμου πλέον ζούσαν υπό ισλαμική κυριαρχία. Αυτή η νέα πραγματικότητα μεταμόρφωσε πλήρως την εβραϊκή ύπαρξη. Η τύχη τους άλλαξε σε νομικό, δημογραφικό, κοινωνικό, θρησκευτικό, πολιτικό, γεωγραφικό, οικονομικό, γλωσσικό και πολιτισμικό επίπεδο και σε όλους αυτούς τους τομείς προς το καλύτερο.

Πρώτα απ’ όλα, υπήρξε πολιτική βελτίωση. Σχεδόν όλα τα μέρη της Χριστιανοσύνης όπου ζούσαν Εβραίοι εντάχθηκαν στο ίδιο πολιτικό πεδίο με τη Βαβυλώνα. Η Κόρδοβα και η Βασόρα ανήκαν πια στον ίδιο πολιτικό κόσμο. Τα παλιά σύνορα που χώριζαν το ζωτικό κέντρο της Βαβυλώνας από τους Εβραίους της Μεσογείου καταργήθηκαν οριστικά.

Η πολιτική αλλαγή συνοδεύτηκε από αλλαγή στο νομικό καθεστώς του εβραϊκού πληθυσμού. Αν και δεν είναι πάντοτε ξεκάθαρο τι ακριβώς συνέβη κατά τη διάρκεια των ισλαμικών κατακτήσεων, ένα πράγμα είναι βέβαιο. Το αποτέλεσμα των κατακτήσεων ήταν, γενικά, να ενταχθούν οι Εβραίοι στο καθεστώς των πολιτών δεύτερης κατηγορίας.

Αυτό δεν πρέπει να παρερμηνευθεί, διότι το να είναι κάποιος πολίτης δεύτερης κατηγορίας ήταν σαφώς προτιμότερο από το να μην είναι πολίτης καθόλου. Για τους περισσότερους από αυτούς τους Εβραίους, το καθεστώς της δεύτερης κατηγορίας αντιπροσώπευε μια σημαντική πρόοδο. Στην Ισπανία των Βησιγότθων, για παράδειγμα, λίγο πριν από την ισλαμική κατάκτηση το 711, οι Εβραίοι είχαν δει τα παιδιά τους να αρπάζονται από τις οικογένειές τους και να μεταστρέφονται με τη βία στον Χριστιανισμό, ενώ οι ίδιοι υποβάλλονταν σε καθεστώς δουλείας.

Στις αναδυόμενες ισλαμικές κοινωνίες της κλασικής και μεσαιωνικής περιόδου, το να είσαι Εβραίος σήμαινε ότι ανήκες σε μια κατηγορία ορισμένη νομικά, με συγκεκριμένα δικαιώματα και προστασίες, ταυτόχρονα με ορισμένες υποχρεώσεις. Αυτά τα δικαιώματα και οι προστασίες δεν ήταν τόσο γενναιόδωρα όσο εκείνα των Μουσουλμάνων και οι υποχρεώσεις ήταν περισσότερες. Όμως, για τους πρώτους αιώνες, ακόμη και οι ίδιοι οι Μουσουλμάνοι ήταν μειονότητα, οπότε οι πρακτικές διαφορές δεν ήταν τόσο μεγάλες.

Μαζί με τη σχεδόν νομική ισότητα ήρθε και η κοινωνική και οικονομική ισότητα. Οι Εβραίοι δεν περιορίζονταν σε γκέτο, ούτε κυριολεκτικά ούτε όσον αφορά την επαγγελματική τους δραστηριότητα. Οι ισλαμικές κοινωνίες, στην ουσία, ήταν ανοιχτές κοινωνίες. Και σε θρησκευτικό επίπεδο, οι Εβραίοι απολάμβαναν σχεδόν πλήρη ελευθερία. Θεωρητικά μπορεί να μην τους επιτρεπόταν να χτίζουν πολλές νέες συναγωγές ή να προβάλλουν δημόσια την πίστη τους, όμως δεν υπήρχε κάποιος σοβαρός περιορισμός στην άσκηση της θρησκείας τους. Επιπλέον, πέρα από την εσωτερική νομική αυτονομία που διατηρούσαν, απολάμβαναν και επίσημη εκπροσώπηση απέναντι στις κρατικές αρχές μέσω δικών τους ηγετών. Όσο ατελές και αν ήταν το σύστημα στην πράξη και όσο κι αν η εικόνα αυτή ακούγεται ίσως ωραιοποιημένη, αυτό ήταν τουλάχιστον ο γενικός κανόνας.

Η πολιτική ενότητα που εγκαθίδρυσε η νέα ισλαμική αυτοκρατορία δεν διήρκεσε για πάντα. Όμως δημιούργησε έναν τεράστιο πολιτισμικό χώρο, μια ισλαμική παγκόσμια πολιτεία, ανάλογη της παλαιότερης χριστιανικής πολιτισμικής ενότητας την οποία και αντικατέστησε. Μέσα σε αυτόν τον απέραντο γεωγραφικό χώρο, οι Εβραίοι ζούσαν και απολάμβαναν σε γενικές γραμμές παρόμοιο καθεστώς και δικαιώματα παντού. Είχαν τη δυνατότητα να μετακινούνται, να διατηρούν επαφές και να καλλιεργούν την ταυτότητά τους ως Ιουδαίοι. Μια μεγάλη εμπορική άνθηση που ξεκίνησε από τον 9ο αιώνα και έπειτα, έφερε σε επαφή τους Ισπανούς Εβραίους, όπως και τους Μουσουλμάνους, ακόμη και με Εβραίους και Μουσουλμάνους της Ινδίας.

Όλα αυτά ενισχύθηκαν από μια επιπλέον κρίσιμη εξέλιξη. Τεράστιοι πληθυσμοί στον νέο ισλαμικό κόσμο υιοθέτησαν τη γλώσσα των Αράβων Μουσουλμάνων. Η αραβική γλώσσα καθιερώθηκε σταδιακά ως η κυρίαρχη σε αυτόν τον εκτενή χώρο, αντικαθιστώντας σχεδόν όλες τις άλλες. Η ελληνική, η συριακή, η αραμαϊκή, η κοπτική και η λατινική εξαφανίστηκαν, υποκαθιστώμενες από τα αραβικά. Ακόμη και η περσική υποχώρησε σε μεγάλο βαθμό, για να επανεμφανιστεί αργότερα έντονα επηρεασμένη από την αραβική.

Οι Εβραίοι υιοθέτησαν τα αραβικά με αξιοσημείωτη ταχύτητα. Ήδη από τις αρχές του 10ου αιώνα, μόλις τριακόσια χρόνια μετά τις κατακτήσεις, ο Σαάντγια Γκαόν μετέφραζε τη Βίβλο στα αραβικά. Η μετάφραση της Βίβλου είναι μια τιτάνια εργασία, που δεν αναλαμβάνεται παρά μόνο όταν υπάρχει σοβαρή ανάγκη. Περί το έτος 900, οι περισσότεροι Εβραίοι είχαν εγκαταλείψει τις παλαιότερες γλώσσες και είχαν στραφεί στην αραβική.

Η αλλαγή της γλώσσας έφερε τους Εβραίους σε άμεση επαφή με ευρύτερες πολιτισμικές εξελίξεις. Από τον 10ο αιώνα και έπειτα, το αποτέλεσμα ήταν η εντυπωσιακή σύζευξη δύο πολιτισμών. Οι Εβραίοι του ισλαμικού κόσμου ανέπτυξαν έναν εντελώς νέο πολιτισμό, διαφορετικό από αυτόν που είχαν πριν την έλευση του Ισλάμ, τόσο στη γλώσσα όσο και στις πολιτισμικές μορφές, στις επιρροές και στις χρήσεις. Αντί να επικεντρώνεται αποκλειστικά στη θρησκεία, ο νέος εβραϊκός πολιτισμός του ισλαμικού κόσμου, όπως και των γειτόνων του, συνδύαζε σε μεγάλο βαθμό το θρησκευτικό με το κοσμικό. Η αντίθεση, τόσο με το παρελθόν όσο και με τη μεσαιωνική χριστιανική Ευρώπη, ήταν τεράστια.

Όπως και οι γείτονές τους, αυτοί οι Εβραίοι έγραφαν εν μέρει στα αραβικά και συγκεκριμένα σε μια εβραϊκή μορφή της γλώσσας. Η χρήση της αραβικής τους έφερε κοντά στους Άραβες. Ωστόσο, η χρήση μιας ιδιαίτερης, εβραϊκής εκδοχής της γλώσσας διατηρούσε τα σύνορα και τις διακρίσεις ανάμεσα σε Εβραίους και Μουσουλμάνους. Τα θέματα που πραγματεύονταν και οι λογοτεχνικές μορφές που χρησιμοποιούσαν ήταν σε μεγάλο βαθμό καινούργια, δανεισμένα από τους Μουσουλμάνους και ανεπτυγμένα παράλληλα με τις εξελίξεις στο αραβικό ισλαμικό περιβάλλον.

Την ίδια εποχή, η εβραϊκή γλώσσα αναβίωσε ως γλώσσα υψηλής λογοτεχνίας, αντίστοιχη με τη χρήση της λόγιας αραβικής από τους Μουσουλμάνους για παρόμοιους σκοπούς. Εκτός από την ποίηση και την καλλιτεχνική πρόζα, αναπτύχθηκε και κοσμική γραμματεία όλων των ειδών, τόσο στα εβραϊκά όσο και στα ιουδαιοαραβικά, μερικές φορές μάλιστα εξαιρετικής ποιότητας.

Ένα μεγάλο μέρος από την κορυφαία ποίηση στα εβραϊκά που γράφτηκε μετά τη Βίβλο προέρχεται από αυτήν ακριβώς την περίοδο. Ο Σαάντγια Γκαόν, ο Σολομών Ιμπν Γκαμπιρόλ, οι Ιμπν Έζρα (Μωυσής και Αβραάμ), ο Μαϊμωνίδης, ο Γεχούντα Χαλεβί, ο Γεχούντα αλ-Χαρίζι, ο Σαμουήλ χα-Ναγκίντ και πολλοί άλλοι, όλα αυτά τα ονόματα, που είναι σήμερα γνωστά και σεβαστά, ανήκουν στην πρώτη γραμμή της εβραϊκής λογοτεχνικής και πολιτιστικής παραγωγής.

Πού όμως παρήχθη όλος αυτός ο πνευματικός πλούτος; Πότε και πού πέτυχαν οι Εβραίοι και οι γείτονές τους αυτή τη συμβίωση, αυτό το μοντέλο ειρηνικής και δημιουργικής συνύπαρξης; Οι Εβραίοι το πέτυχαν σε μια σειρά από κέντρα αριστείας. Το πιο εξέχον ανάμεσά τους ήταν η ισλαμική Ισπανία, όπου σημειώθηκε μια πραγματική Χρυσή Εποχή του Ιουδαϊσμού, παράλληλα με μια γενικότερη πολιτιστική άνθηση και ανάταση στον μουσουλμανικό πληθυσμό. Η περίπτωση της Ισπανίας αποτελεί ταυτόχρονα και ένα υπόδειγμα ευρύτερου πολιτισμικού φαινομένου.

Αυτό που συνέβη στην ισλαμική Ισπανία δηλαδή διαδοχικά κύματα εβραϊκής πολιτισμικής ακμής που ακολουθούσαν αντίστοιχα κύματα μουσουλμανικής πολιτισμικής ακμής, απηχεί ένα γενικότερο μοτίβο στον αραβοϊσλαμικό κόσμο. Στη Βαγδάτη, από τον 9ο έως τον 12ο αιώνα, στο Καϊρουάν της Βόρειας Αφρικής, από τον 9ο έως τον 11ο, στο Κάιρο, από τον 10ο έως τον 12ο αιώνα και σε άλλα μέρη, η άνθηση και η παρακμή των ισλαμικών πολιτιστικών κέντρων αντανακλώνταν σχεδόν πάντοτε στην παράλληλη άνθηση ή παρακμή της εβραϊκής πολιτιστικής δραστηριότητας στους ίδιους τόπους.

Αυτό δεν ήταν σύμπτωση ούτε και αποτέλεσμα κάποιας ιδιαίτερα διαφωτισμένης ή φιλελεύθερης προστασίας εκ μέρους των μουσουλμάνων ηγεμόνων. Ήταν το αποτέλεσμα βαθύτερων χαρακτηριστικών αυτών των κοινωνιών, κοινωνικών και πολιτισμικών, νομικών και οικονομικών, γλωσσικών και πολιτικών, τα οποία από κοινού επέτρεψαν και στην πραγματικότητα ενθάρρυναν, τους Εβραίους του ισλαμικού κόσμου να δημιουργήσουν μια πρωτότυπη υποκουλτούρα μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο του υψηλού πολιτισμού της εποχής.

Αυτή η κατάσταση όμως δεν κράτησε για πάντα. Η περίοδος της επιτυχημένης πολιτιστικής συμβίωσης μεταξύ Εβραίων και Αράβων Μουσουλμάνων κατά τον Μεσαίωνα έφτασε στο τέλος της περίπου γύρω στο 1300. Στην πραγματικότητα, είχε αρχίσει να φθίνει ήδη νωρίτερα, καθώς σημειώθηκε μια γενικότερη υποχώρηση στη σημασία και τη ζωτικότητα της αραβικής κουλτούρας, τόσο σε σύγκριση με τις δυτικοευρωπαϊκές κουλτούρες όσο και σε σχέση με άλλες πολιτιστικές εκφάνσεις εντός του ίδιου του Ισλάμ, όπως η περσική και η τουρκική.

Η πολιτιστική ακμή των Εβραίων κατά τον Μεσαίωνα ήταν σε μεγάλο βαθμό συνάρτηση της ακμής του μουσουλμανικού, αραβικού πολιτισμού (και σε κάποιο βαθμό και της πολιτικής του δύναμης). Όταν η αραβοϊσλαμική κουλτούρα άνθιζε, άνθιζε και ο ιουδαϊκός πολιτισμός. Όταν εκείνη παρήκμαζε, παράκμαζε και ο εβραϊκός.

Ωστόσο, στην περίπτωση των Εβραίων, αυτό το πολιτιστικό κεφάλαιο που συσσωρεύτηκε κατά την περίοδο της ισλαμικής ακμής αποτέλεσε και τη βάση για περαιτέρω ανάπτυξη αλλού, στην χριστιανική Ισπανία και γενικότερα, στον χριστιανικό κόσμο.

Ο ισλαμικός κόσμος δεν ήταν η μοναδική πηγή έμπνευσης για την πολιτιστική αναγέννηση του Ιουδαϊσμού που σημειώθηκε αργότερα στη χριστιανική Ευρώπη, αλλά ήταν αναμφίβολα ένας από τους κυριότερους παράγοντες αυτής της εξέλιξης. Η σημασία του δεν μπορεί να υποτιμηθεί»